Sayın Özalhas, öncelikle ilacmedya okuyucuları için kendinizi tanıtır mısınız? Sizi bu alana getiren yolculuk nasıl başladı?
1998'de Ankara'da tıbbi tanıtım temsilcisi olarak ilaç sektörüne girdim. O günden bu yana aynı sektörün içinde, farklı sorumluluk kademelerinde çalıştım: saha temsilciliği, bölge müdürlüğü, depo ve eczane kanalı satış yönetimi, satış müdürlüğü, ulusal satış müdürlüğü. Bu yolculuk bana sektörün her katmanını yerinden görme imkânı verdi; depoda başlayan bir siparişin eczane rafına, oradan hastanın tedavi planına nasıl uzandığını adım adım izledim.
Kariyerim boyunca kardiyoloji, üroloji, üroonkoloji, onkoloji, nadir hastalıklar, diyabet, oftalmoloji, kadın doğum, genel cerrahi ve enfeksiyon olmak üzere ondan fazla terapötik alanda çalıştım. 11 bölgeye ve 120 tıbbi satış temsilcisine ulaşan ulusal saha organizasyonlarında bütçe, hedef, işe alım, eğitim ve ekip geliştirme sorumluluğu üstlendim; 2022 yeniden yapılanması sonrasında 8 bölge müdürü ve 87 tıbbi tanıtım temsilcisinden oluşan Üroonkoloji İş Birimi'ni yönettim. Üç yıl üst üste %110 ve üzeri bütçe gerçekleşmesi ve line birinciliği bu dönemin en somut çıktılarından biri.
Bu tabloyu paylaşmamın nedeni bir özgeçmiş sunmak değil; dönüşümle ilgili söyleyeceklerimin nereden geldiğini göstermek. Urorec'in prostat alanındaki dünya lansmanları arasında en iyi lansman sonucuna ulaşan ekipte satış liderliği yaptım; Mictonorm'un inkontinans pazarında 2022 itibarıyla liderliğe ulaşmasında ve Eligard'ın prostat kanseri alanındaki lansmanında saha sorumluluğu aldım. Gyno-Lomexin, Procto-Glyvenol ve Zanipress lansmanlarında saha hazırlığını yönettim. Bunların hiçbiri tek bir parlak fikrin sonucu değil; hedefleme, eğitim, saha ritmi ve uygulama disiplininin bir araya gelmesiyle oluştu.
Sahada en çok zorlandığımız şey hiçbir zaman "ne yapılacağını bilmemek" olmadı; bilgiyi doğru anda, doğru kişiye, doğru biçimde ulaştırmak ve uygulamayı ölçülebilir kılmak oldu. 2016 ve 2022'deki iki büyük saha reorganizasyonunu, satın alma sonrası entegrasyonu ve 393 çalışanın performansını anlık görünür kılan ölçüm yaklaşımını tam bu yüzden geliştirdik. Bugün ilaç sektöründe yapay zeka ve dijital dönüşüm konuşulurken benim baktığım yer tam olarak burası: teknoloji, sahadaki bu gerçek sorunları çözüyor mu, yoksa yeni bir katman mı ekliyor?
AI'ya ilaç sektörü neden bu kadar aç?
Yapay zeka bugün her sektörde konuşuluyor. Sizce ilaç sektörünü diğerlerinden ayıran ne?
İlaç sektörü, yapay zekanın en çok işe yarayabileceği sektörlerden biri; çünkü sektörün ürettiği değer doğrudan veriye ve karara dayanıyor. Bir molekülün seçimi, bir klinik çalışmanın tasarımı, bir ruhsat dosyasının hazırlanması, bir tedarik zinciri kararı, bir hasta erişim programının kurgulanması… Hepsi çok boyutlu, çok değişkenli ve yüksek maliyetli kararlar. Yapay zeka tam bu noktada devreye giriyor: bilgiyi topluyor, ilişkilendiriyor, senaryo üretiyor ve karar vericinin önüne daha net bir tablo koyuyor.
Ama burada bir tuzağa da dikkat etmemiz gerekiyor. Sektörde AI bazen "her şeyi çözecek sihirli değnek" gibi sunuluyor. Ben bunu doğru bulmuyorum. AI, ilaç sektöründe karar vericinin yerini almıyor; karar kalitesini yükseltiyor. Bu ayrımı yapamazsak, beklenti ile gerçek arasında ciddi bir hayal kırıklığı oluşur.
"Pilot projelerin mezarlığı" riski
Dönüşüm projelerinde en sık gördüğünüz hata ne?
En sık gördüğüm hata, teknolojiyle başlamak. Bir araç seçiliyor, bir pilot proje kuruluyor, birkaç ay sonra "işe yaramadı" denilip rafa kaldırılıyor. Oysa sorun genellikle teknolojide değil; problemi doğru tanımlamamakta, süreci yeniden tasarlamamakta ve değişimin sahibini belirlememekte.
Benim yaklaşımım şu: önce süreç, sonra veri, sonra teknoloji. Hangi kararı hızlandırmak istiyoruz? O karar bugün nasıl alınıyor, kim alıyor, hangi bilgiye bakıyor, nerede tıkanıyor? Bu soruların cevabı netleşmeden hiçbir yapay zeka modeli kalıcı değer üretmez. Sektörde "pilot projeler mezarlığı" dediğim bir gerçeklik var; bunun en büyük sebebi, projelerin iş birimlerinin günlük akışına yerleşmemesi.
Teknoloji tek başına dönüşüm getirmiyor. Dönüşüm, sürecin yeniden tasarlanmasıyla ve insanın o süreci sahiplenmesiyle başlıyor.
Sahadan öğrenilenler: nerede gerçek fark yaratıyor?
Peki AI bugün ilaç sektöründe en somut nerede fark yaratıyor?
Somut fark yaratan alanlar var. Birincisi, bilgiye erişim ve sentez: mevzuat, literatür, ürün bilgisi ve pazar verisi arasında köprü kuran, arama süresini saatlerden dakikalara indiren çözümler. İkincisi, klinik ve ruhsat süreçlerinde doküman yönetimi: tutarlılık kontrolü, eksik bilgi tespiti, versiyon takibi. Üçüncüsü, saha ekiplerinin karar desteği: doğru hekim, doğru içerik, doğru zamanlama. Dördüncüsü, tedarik zinciri: talep tahmini, stok optimizasyonu, kesinti riskinin erken görülmesi.
Bu dört alanın ortak özelliği şu: hepsi ölçülebilir ve hepsi tekrar eden işler. AI'nın değeri de tam burada ortaya çıkıyor; çünkü tekrar eden işte tutarlılık, tutarlılıkta da verimlilik doğuyor.
İnsan faktörü: dönüşümün gerçek sınavı
Dönüşümün en zor kısmı teknoloji mi, insan mı?
Kesinlikle insan. Teknoloji tarafında artık çok güçlü araçlar var, erişim kolay, öğrenme eğrisi hızlı. Zor olan, insanların alıştığı iş yapma biçimini değiştirmek. Bir ekibe "artık bu işi böyle yapacağız" dediğinizde, ilk tepki genellikle direnç değil, belirsizlik oluyor: "Benim işim ne olacak?", "Bu araç bana ne katacak?", "Hata yaparsam ne olur?"
Bu sorulara dürüst cevap vermeden hiçbir dönüşüm kalıcı olmaz. Benim deneyimimde işe yarayan üç şey var: birincisi, dönüşümü küçük ve görünür kazançlarla başlatmak; ikincisi, sürecin içindeki insanı tasarımın parçası yapmak; üçüncüsü, "AI senin yerini alacak" değil, "AI senin sıkıcı işini alacak, sen daha değerli işe odaklanacaksın" mesajını net vermek.
Projelerin ölçülebilir çıktıları
Aşağıdaki sonuçlar, ilaç sektöründe CRM ve tedavi uyumu projelerinde sahada elde edilen tipik kazanımları gösteriyor. Rakamlar proje bazlı pilot ölçümlerinden derlendi; her kurumun başlangıç seviyesine göre değişebilir.
Proje örneği 1 — ILOMI: CRM, otomasyon ve uyumun aynı masada buluşması
Sahada gördüğünüz sorunları somut bir örnekle anlatabilir misiniz?
Anlattığım yaklaşımı en iyi gösteren örnek, hekim etkileşimlerinin yönetildiği CRM mimarisi üzerine yaptığımız çalışma. Modern ilaç CRM yapılarının ortak sorunu şu: aynı hekim, aynı bilgi, birden fazla sistemde farklı biçimlerde duruyor. Bir ekip onu "potansiyel" olarak görüyor, diğeri "aktif" olarak; bir sistemde son temas tarihi güncel, diğerinde üç ay geride. Bu dağınık tabloda hiçbir analiz güvenilir olmuyor.
Bu yüzden mimarinin merkezine Tek Doğruluk Kaynağı (Single Source of Truth) ilkesini koyduk: hekim verisi tek bir yerde, tek bir tanımla, tek bir güncelleme akışıyla yaşıyor. Pazarlama otomasyonu (MAP) katmanı CRM ile entegre çalıştığı için hekimin geçmiş etkileşimlerine göre içerik ve kanal seçimi kişiselleştirilebiliyor: kongrede makale okumuş bir hekime aynı içeriği tekrar göndermek yerine, ilgisini çeken konunun devamı sunuluyor.
İkinci ayağı saha ve medikal ekip uyumlandırması oluşturuyor. Tıbbi tanıtım temsilcisi ile medikal bilim lideri (MSL), hekimin en son hangi makaleyi okuduğunu veya hangi etkinliğe katıldığını aynı ekranda anlık görüyor. Böylece her temas noktası bir öncekinin devamı olarak kurgulanıyor; aynı hekime bir hafta içinde birbirinden habersiz iki farklı hikâye anlatılmıyor. Bu, saha verimliliği kadar hekim deneyimi açısından da kritik.
Üçüncü ayak ise en çok gözden kaçan kısım: regülasyon ve onay yönetimi. İlaç tanıtımındaki sıkı yasal kurallar nedeniyle içerik onay süreçleri (MLR) ve hekim iletişim izinleri (consent management) sistemin içine gömülü çalışıyor. Onay bekleyen bir içerik sahaya düşemiyor, izin vermemiş bir hekime iletişim kurulamıyor. Bu üç ayak birlikte çalışmadığında ya uyum riski ya da saha verimsizliği ortaya çıkıyor; asıl kazanç, üçünü aynı mimaride buluşturmakta.
Proje örneği 2 — MEDEVICE: ilacı cihazla birleştirmek
Dijitalleşmenin hasta tarafındaki karşılığı ne oluyor?
İkinci örnek, astım inhalerleri, burun spreyleri ve oto-enjektörler gibi akıllı ilaç cihazları üzerine yürüttüğümüz MEDEVICE çalışması. Burada yaptığımız şey basitçe bir sensör eklemek değildi; cihazlara Bluetooth ve NFC entegre ederek doz alım zamanını ve tekniğini buluta aktaran bir akış kurduk. İnhaler kullanımında en sık yapılan hata, ilacın kendisi değil, tekniğidir; hasta doğru zamanda ama yanlış teknikle kullanıyorsa tedavi çalışmıyor.
Toplanan veriler akıllı saatler ve mobil uygulamalar üzerinden hastane bilgi yönetim sistemlerine (HBYS) iletiliyor. Kronik hastalarda veya taburcu sonrası dönemde riskli değerler tespit edildiğinde klinik ekibe otomatik uyarı gidiyor. Buradaki asıl mesele tedaviye uyum: akademik literatürde tedavi başarısı için hastanın önerilen uygulamaların en az %80'ini yerine getirmesi hedef alınıyor. %80'in altında kalan uyum, hem klinik sonucu hem de maliyeti doğrudan etkiliyor.
Bu projede uyumu artırmak için dört bileşeni bir arada kurguladık:
| Proje bileşeni | Kullanılan teknolojiler | Somut çıktı ve etki |
|---|---|---|
| Davranışsal segmentasyon | Yapay zeka risk skorlama, hasta bariyer haritalama | Tedaviyi bırakma (drop-out) riski yüksek hastaların önceden tespiti. |
| Çok kanallı hatırlatıcılar | Mobil uygulama, SMS, sesli yanıt ve bakım veren (caregiver) portalları | Doz atlama oranlarının düşmesi ve reçete yenileme (refill) sıklığının artması. |
| İnsan destek katmanı | Hemşire eğitmenler, eczacı danışmanlığı ve çağrı merkezi eskalasyonu | Dijital uygulamanın yetersiz kaldığı kritik anlarda uzman müdahalesi. |
| Eczane ve ev entegrasyonu | Tele-tıp görüşmeleri, evde ilaç gözden geçirme modülleri | Kısa vadeli tedavi uyumunda ve yaşam kalitesinde ölçülebilir artış. |
Bu bileşenler sahada ne değiştirdi?
En çarpıcı sonuç uyum tarafında alındı: inhaler kullanan grupta 6. ayda tedavi uyumu %78'den %91'e çıktı ve en hızlı kazanım ilk 8 haftada geldi. Cihazdan gelen kullanım verisi, hastanın hata yaptığını fark etmesini sağladığı için doz tekniği hatalarında %86 düzelme görüldü. Taburcu sonrası dönemde ise riskli değerlerde otomatik uyarı devreye girdiğinde 30 gün içindeki acil başvurularda %41 azalma kaydedildi.
İnsan destek katmanının etkisi de ölçüldü: dijital hatırlatıcıya ek olarak hemşire veya eczacı teması alan hastalarda uyum, yalnızca uygulama kullananlara göre belirgin biçimde daha yüksek kaldı. Bu da bize önemli bir ders verdi: tam otomatik bir akış değil, dijital + insan kombinasyonu kalıcı davranış değişikliği üretiyor.
Bu iki projenin ortak dersi şu: dijitalleşme, ilacın etrafındaki karar ve iletişim ağını görünür kılıyor. CRM tarafında hekim yolculuğunu, cihaz tarafında hasta yolculuğunu aynı disiplinle ele almak gerekiyor. Biri verimlilik, diğeri uyum üretiyor; ikisi birleştiğinde ortaya çıkan şey ise ölçülebilir bir tedavi ve iletişim kalitesi oluyor.
Veri: en büyük varlık, en büyük engel
Veri tarafında durum nasıl? Sektör veriye hazır mı?
Açık konuşmak gerekirse, kısmen hazır. Sektörde çok fazla veri var ama bu veri çoğu zaman dağınık, farklı sistemlerde, farklı formatlarda ve farklı tanımlarla duruyor. Bir ürünün adı bir sistemde farklı, diğerinde farklı yazılabiliyor; aynı müşteri iki farklı kodla görünebiliyor. Bu durumda en iyi model bile anlamlı sonuç üretemez.
Bu yüzden dönüşüm projelerinde ilk yatırımın veri kalitesi ve veri yönetişimi olması gerektiğine inanıyorum. Veri sahipliği, veri sözlüğü, kalite kuralları ve erişim yetkileri… Bunlar heyecan verici başlıklar değil ama dönüşümün temeli. Temel sağlam değilse üstüne kurduğunuz her şey geçici oluyor.
Regülasyon ve güven: sektörün kırmızı çizgileri
İlaç sektöründe AI kullanımının sınırları ne olmalı?
Sağlık ve ilaç alanında AI, "hızlı olmak" ile "güvenilir olmak" arasındaki dengeyi korumak zorunda. Burada üç kırmızı çizgi görüyorum. Birincisi, şeffaflık: bir önerinin hangi veriye dayandığı açıklanabilmeli. İkincisi, izlenebilirlik: atılan her adım kayıt altında olmalı. Üçüncüsü, insan onayı: hasta sağlığını doğrudan etkileyen kararlarda son söz insanda kalmalı.
Regülasyonu bir engel olarak görmüyorum; tersine, güveni inşa eden çerçeve olarak görüyorum. Kullanıcı, hastası, hekimi ve düzenleyicisi aynı çerçevede buluştuğunda teknoloji kalıcı olur.
Önümüzdeki 3 yıl
Önümüzdeki üç yılda ne bekliyorsunuz?
Üç şeyin hızla olgunlaşacağını düşünüyorum. Birincisi, çok modlu AI: metin, görüntü, ses ve tabloyu aynı anda anlayan sistemler, özellikle ruhsat ve klinik dokümantasyonda ciddi fark yaratacak. İkincisi, ajan tabanlı iş akışları: tek tek görevler değil, uçtan uca süreçlerin otomatikleşmesi. Üçüncüsü, kişiselleştirilmiş hasta iletişimi: doğru bilgiyi, doğru kişiye, doğru kanaldan, mevzuata uygun biçimde ulaştırma.
Ama şunu da eklemeliyim: bu üç başlık, ancak veri temeli ve süreç tasarımı doğru kurulursa gerçekleşir. Aksi halde yine pilot projeler mezarlığı büyür.
Gençlere ve sektöre tavsiye
Bu alanda çalışmak isteyen gençlere ne söylersiniz?
İki şeyi bir arada öğrenmelerini söylerim: sektörü ve teknolojiyi. Sadece teknoloji bilen biri, ilacın gerçeklerini kaçırır; sadece sektörü bilen biri, ölçeklenebilir çözüm üretemez. En değerli profil, iki dünyayı konuşabilen insan. Bir de sabırlı olmalarını söylerim; dönüşüm tek bir proje değil, sürekli bir öğrenme hâli.
Son olarak eklemek istediğiniz bir şey var mı?
İlaç sektörü insan hayatına dokunan bir sektör. Bu, dönüşümün hem sorumluluğunu hem de anlamını artırıyor. Teknolojiyi ne kadar hızlı benimsersek benimseyelim, merkezde insan kalmalı. Doğru soru şu olmalı: "Bu teknoloji hangi hastanın, hangi hekimin, hangi eczacının işini gerçekten kolaylaştırıyor?" Bu soruya net cevap verdiğimiz sürece dönüşüm doğru yönde ilerler.
Not: Yukarıdaki oranlar, ilaç sektöründe yürütülen CRM ve tedavi uyumu projelerinde pilot ölçümlerden derlenen göstergelerdir. Kuruma, terapötik alana ve başlangıç veri kalitesine göre farklılık gösterebilir; bağlayıcı bir taahhüt değildir.